1. Hordhac iyo Asalka Daraasadda
Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya (JFS) waxay ku jirtaa marxalad taariikhi ah oo xasaasi ah, taas oo go’aamin doonta jihada dawladnimadeeda iyo midnimadeeda qarniyada soo socda. Tobannaan sano oo colaado sokeeye, burbur hay’adeed, nuglaansho amni, iyo kala fogaansho bulsho ayaa si weyn u wiiqay awoodda dawladnimo, sharciyadda hay’adaha, iyo kalsoonida muwaadiniinta ee nidaamka siyaasadeed.
Si kastaba ha ahaatee, marxaladdan kala-guurka ah waxay sidoo kale fure u tahay fursad istiraatiiji ah oo dib loogu qeexi karo heshiiska bulsho (social contract) ee u dhexeeya muwaadinka iyo dawladnimada. Hindisahan “Ajandaha Hiigsi 2126” wuxuu soo jeedinayaa qaab-dhismeed qaran oo nidaamsan, cilmi-ku-saleysan, waqti-xaddidan, isla markaana ku wajahan dhismaha dawladnimo waarta oo la jaanqaadi karta 100-ka sano ee soo socda.
Aragtida guud ee ajandahani waxay ku dhisan tahay mabda’a ah in dib-u-dhiska Soomaaliya uusan ku salaysnaan karin ku-dayasho toos ah oo nidaamyo shisheeye ah, balse uu u baahan yahay isku-darka hay’adaha dawladnimo ee casriga ah iyo qaababka bulsho ee taariikh ahaan u jiray, si loo helo nidaam ku habboon xaqiiqada Soomaaliyeed.
2. Dhisidda Guddiga Sare ee Toosinta iyo Dib-u-naqshadaynta Qaranka
2.1 Dabeecadda Sharci iyo Madax-bannaanida Guddiga
Waxaa la soo jeedinayaa in la aasaaso Guddi Sare oo Madax-bannaan, leh awood talo-bixin iyo naqshadeyn istiraatiiji ah, balse aan lahayn awood fulineed ama mid siyaasadeed. Ujeeddada guddigan waa soo saaridda qaab-dhismeed qaran oo mideysan, oo ku saleysan cilmi-baaris, wadatashi, iyo aragti mustaqbal.
Guddigu wuxuu ka koobnaan doonaa:
-
Culimo diimeed
-
Aqoonyahanno Soomaaliyeed (gudaha iyo dibadda)
-
Khubaro sharci, dhaqaale, maamul, iyo amni
-
Odayaal dhaqan iyo wakiillo ka socda bulshada rayidka
Isku-dhafkan aqooneed iyo bulsho wuxuu xaqiijinayaa in aragtida la soo jeedinayo ay ka tarjumayso xaqiiqada dhaqan, diin, iyo dawladnimo ee dalka.
2.2 Muddada Shaqada
Muddada shaqada guddigu waxay noqonaysaa 12 bilood oo aan la kordhin karin. Xaddidaaddan waqtiyeed waxay yareynaysaa dib-u-dhaca, waxayna ka hortagaysaa ku milanka hawlaha siyaasadeed ee joogtada ah.
2.3 Ka-reebanidda Siyaasadda
Si loo ilaaliyo dhexdhexaadnimada, madaxbannaanida, iyo kalsoonida dadweynaha, xubnaha guddiga waxaa sharci ahaan looga mamnuucayaa:
-
Inay u tartamaan xilal siyaasadeed mustaqbalka dhow
-
Inay qabtaan xilal dawli ah oo la doorto inta lagu jiro muddada ku xigta hawsha guddiga
Qodobkani wuxuu xoojinayaa mabda’a ah in guddigu yahay hay’ad naqshadeyn qaran, ee uusan noqon aalad lagu gaaro awood siyaasadeed.
3. Tiirarka Istiraatiijiyadda Qaranka (Strategic Pillars)
I. Is-dhexgalka Dhaqanka iyo Dawladnimada
Hindisahani wuxuu qabaa in qaababka bulsho ee dhaqameed, gaar ahaan qaab-dhismeedka qabiilka, aan loo arkin caqabad dawladnimo, balse loo qaabeeyo si ay u noqdaan tiirar kaabaya nidaamka dawladnimo.
-
Dhaqan iyo Amni: Qabaa’ilka waxaa loo aqoonsanayaa hay’ado bulsho oo ka qayb qaata sugidda nabadgelyada heer deegaan, xalinta khilaafaadka hoose, iyo dhiirrigelinta caddaaladda, iyagoo si buuxda ugu hoos jira sharciga qaranka.
-
Mas’uuliyadda Wadajirka ah: Waxaa la dejinayaa hannaan isla-xisaabtan bulsho oo qabaa’ilku kula xisaabtamaan xubnaha uga jira hay’adaha dawliga ah, si looga hortago in nidaamka beeleed noqdo gaashaan sharci-jab.
Habkani wuxuu yareynayaa qabyaaladda siyaasadeed, wuxuuna kobcinayaa muwaadinnimo iyo isla-xisaabtan.
II. Kala-xadeynta Awoodaha iyo Federaalaynta
Si loo xoojiyo xasiloonida iyo wada shaqeynta heerarka dawladnimo, waxaa lagama maarmaan ah in si cad loo qeexo:
-
Awoodaha Dowladda Federaalka
-
Awoodaha Dowlad-goboleedyada
-
Meelaha wadaagga ah
Kala-xadeyn sharci iyo dastuur ku saleysan waxay yareynaysaa khilaafaadka soo noqnoqda ee u dhexeeya heerarka kala duwan ee maamulka, waxayna abuuraysaa nidaam federaal oo shaqeyn kara.
III. Dhammaystirka Dastuurka iyo Nidaamka Doorashada
Ajanduhu wuxuu ku talinayaa:
-
Dhammaystir degdeg ah oo lagu sameeyo dastuurka ku-meelgaarka ah
-
Heshiis qaran oo ku saabsan nidaamka doorashooyinka ku saleysan mabda’a “Qof iyo Cod”
-
Xaddidid iyo nidaamin hufan oo xisbiyada siyaasadeed
Ujeeddadu waa ka-gudbidda nidaamka ku saleysan 4.5, lana dhiso matalaad siyaasadeed oo ku saleysan muwaadinnimo iyo sinaan.
IV. Amniga iyo Dhismaha Ciidanka Qaranka
Amniga qaranku waa shuruud asaasi u ah jiritaanka dawladnimo waarta. Sidaas darteed, waxaa la soo jeedinayaa:
-
Dhismaha ciidan qaran oo ku saleysan aqoon, xirfad, iyo anshax
-
Ka madax-bannaanida ciidanka saameyn beeleed iyo mid siyaasadeed
-
Qeexidda doorka ciidanka oo ku eg difaaca qaranka iyo ilaalinta dastuurka
Tani waxay suurtagelinaysaa hay’ad amni oo qaran, oo ka turjumaysa midnimada dalka.
V. Maqaamka Caasimadda iyo Xuduudaha Gudaha
Xasiloonida maamul iyo mid dhuleed waxay u baahan tahay:
-
Go’aan qaran oo qeexaya maqaamka caasimadda Muqdisho
-
Xallinta khilaafaadka xuduudaha u dhexeeya dowlad-goboleedyada
Hannaamkani wuxuu xoojinayaa midnimada dhuleed iyo wada-noolaanshaha maamul.
VI. Garsoorka, Caddaaladda, iyo Maareynta Khayraadka Qaranka
Ajanduhu wuxuu soo jeedinayaa nidaam caddaaladeed isku-dhafan oo ka kooban:
-
Xeer-dhaqameed
-
Shareecada Islaamka
-
Sharciga casriga ah
Sidoo kale, waxaa lagama maarmaan ah in la dejiyo heshiis qaran oo ku saabsan qaybsiga khayraadka dabiiciga ah (sida batroolka, macdanta, iyo kalluunka), si loo xaqiijiyo sinaan, isla-xisaabtan, iyo ka-hortagga muran mustaqbalka.
4. Hab-maamuuska Fulinta (Operational Framework)
Marxaladda Koowaad: Dhageysi Qaran
Wadatashi qaran oo lagu mideynayo dhinacyada siyaasadda, bulshada rayidka, iyo hay’adaha dhaqanka.
Marxaladda Labaad: Naqshadeyn Istiraatiiji ah
Soo saaridda dukumenti dhammeystiran oo qeexaya qaab-dhismeedka Hiigsi 2126, kuna saleysan xog-ururin iyo falanqeyn cilmiyeed.
Marxaladda Saddexaad: Wareejin iyo Dhaqan-gelin
Gudbinta talooyinka, dhismaha hay’adaha fulinta, iyo kala-dirista guddiga si loo ilaaliyo madaxbannaanidiisa.
5. Gabagabo iyo Baaq Qaran
Ajandaha Hiigsi 2126 ma aha qorshe xukun, balse waa qaab-dhismeed istiraatiiji ah oo lagu hagayo jihada dawladnimo waarta. Waa hindise qaran oo ku saleysan dib-u-heshiisiin bulsho, sharciyad hay’adeed, iyo midnimo istiraatiiji ah.
Waxaa lagu baaqayaa dhammaan shacabka Soomaaliyeed, hoggaanka siyaasadeed, iyo bahda aqoonta inay si mas’uuliyad leh uga qayb qaataan hirgelinta aragtidan.
Haddii dib-u-habeyn dhab ah la qaado maanta, Soomaaliya waxay yeelan kartaa dawladnimo adkaysata qarniyo, kana noqota awood istiraatiiji ah oo saameyn ku leh Geeska Afrika iyo guud ahaan gobolka.
Soo jeediye: Mahad Dahir, Madaxa Hay’adda Cilmi-baarista Somamo
